گسترش و ترویج علوم

علم شیمی زمان امام صادق

آن قدر که مسلمین در شیمی پیشرفت کردند در هیچ چیز به آن سرعت و تعمق پیش نرفتند و ما به دلایلی که در جلدهای سابق زندگانی امام صادق علیه السلام نوشتیم معتقدیم مبانی کامل این علم از گیاه شناسی و تأثیر داروها از مکتب جعفری است و چنانچه گفتیم جابر بن حیان شاگرد و مبرز امام صادق تمام علوم و فنون کیمیا که امروز به شیمی و فیزیک و مکانیک تعبیر می شود از استادش گرفت و هزار ورق در پانصد علم در این فنون نگاشت و علمای غرب که از کتب او استفاده کرده اند چنین نوشته اند.
جورج سارتن استاد تاریخ علم در دانشگاه هاروارد می نویسد اگر به پایه این علم توجه کنیم موفقیت و موقعیت مسلمین را در شیمی بیشتر می توانیم درک کنیم – او می گوید – هیچ کاری اساسی تر از بنیان گذاری یک کار نیکو نیست مخصوصا کاری که تمام ساختمان بر روی او استوار است و باید اذعان و اعتراف کنیم که در علم شیمی این پایه را مسلمین مستحکم و استوار نمودند و اساس و شالوده آهنین بر آن ریختند و آنها بودند که از جنبه حیاتی شیمی یعنی به دست آوردن کیمیا و تبدیل معادن به یکدیگر صرف نظر و آن را رد نمودند.
در این قسمت مثل این که یک اشتباهی شده است و آن این است که چون تبدیل اجسام به اجسام دیگر و تبدیل اجسام به نیرو از اصول مسلمه علمی اسلامی است و و رد نظریه تبدیل به خیال غلط بوده زیرا تجزیه و تحلیل می خواهد و این علم علم تجربی و شهودی است بدون عمل استفاده نمی شود و چون برخی از مسلمین کم مایه خیال می کردند با تبدیل گیاهی به گیاهی می توان فلز را طلا کرد و چون بسیاری در این راه فدائی شدند و به جائی نرسیدند از آن صرف نظر کردند اما در اصل تعلیم این علم تردیدی نداشتند زیرا از صادق مصدق و امام معصوم تعلیم شده بود و به علاوه پایه ها و مایه های علمی فدائیان این راه سست و کم بوده یا اغراض و هدفشان دنیا بوده که موفق نمی شدند در حالی که امروز دنیا ثابت کرد درس امام صادق در قرن دوم امروز پس از دوازده قرن در سوئیس و ژنو صورت عمل گرفت و شیمیست های آن کشور با همان عوامل طلا ساختند و این طلسم را شکستند و به علاوه که ما اطلاع و تجربه داریم و می دانیم علم شیمی علم تجربی است – خداوند گیاهانی آفریده که با شرایطی جسمی دیگر را به طلا تبدیل می کنند و این تجربه را از چند نفر شنیده ام گوسفندانی هستند که دندان های آنها در اثر برخورد با آن گیاهان طلا شده است و مردی دهاتی از اصفهان در دوران گذشته تاریخش معلوم نیست با شمشیری ک علف می بریده شمشیرش زرد و طلا می شود و اثرش این است که بر هر آهنی بزند مانند بریدن پنیر نرم می برد و برای امتحان دستمالی ابریشمی روی آب حوض می اندازد و با این شمشیر بر دستمال می زند بدون هیچ به هم آمیختگی و جمع شدنی دستمال ابریشم را از وسط نصف می کند و با این شمشیر شمشیرها را به آسانی می برد و آن گیاه را نشان می کند.
پس از آنکه گزارش کار خود را به پادشاه وقت می دهد و امتحان می کنند آن جبار ستمکار دستور می دهد چشم های او را درآوردند که دیگر آن علف را نشناسد و نیز چوبدارها مکرر گفته اند برخی از گوسفندان علفی می خورند که دندان های آنها طلا می شود پس معلوم است که اثری در گیاه بود که امام فرمود آن گیاه را بکوبند و روغن گیری کنند و بر فلزی بزنند طلا می شود و امروز این علم و تجربه علمی به آسانی حل شده است.
چون موضوع تبدیل معادن به یکدیگر جالب توجه بود الکندی و ابن سینا اول منکر آن شدند و ابن خلدون در مقدمه کتاب خود طرفداران این علم را به ناسزا و مسخره گرفته سخت مورد انتقاد قرار می دهد علتش این است که از علوم طبیعی اطلاعی نداشته ابوعلی هم بعدا امکان این عمل را جایز دانسته و گفته منکر نشوید.
ابن خلدون می گوید با استادم ابوالبرکات بلقیقی صحبت کردم و یکی از کتب کیمیا را به او دادم او مدتی آن را مورد تفحص قرار داد و سپس آن را به من رد کرد و گفت من ضمانت می کنم که خواننده این کتاب جز با ناامیدی به خانه خود بازنگردد. [۱] .
نگارنده هم می گوید با آنکه شیمیست نیستم و ریاضی دان نیستم و لذا اگر یک مسئله شیمی با لگاریتم و مثلثات به من بدهند همان ضمانت را می کنم زیرا لزومی ندارد هر کس همه علوم را به کمال بداند و ندانستن علمی دلیل عدم صحت آن نیست و هیچ علمی را نمی توان انکار کرد بلکه باید با شرایط زمان و مکان و استعداد و ذوق و شم علمی فراگرفت صرفا یک مرد دانشمند نمی تواند از همه علوم بهره مند گردد.
نخستین کسی که در اسلام به تحقیق علم شیمی برخاست خالد بن یزید مروانی است که مطالبی در کتب یونانیان و رومیان دید و از امام باقرالعلوم پرسید و آن حضرت اساس این علم را به او آموخت و بعد او جابر بن حیان شاگرد امام صادق علیه السلام این علم را به صورت کتابی تدوین کرد و اختراعات و ابداعاتی از تعلیمات امام صادق نمود که شمه ی در جلد دوم نوشتیم.
هارونی وزن مخصوص عده ای از مایعات را به دست آورد که با اوزان مخصوص این عصر تفاوتی ندارد و اگر اندک فرقی داشته باشد مربوط به مقدار مواد محلول در آب است که بر حسب مکان های مختلف در آب به اندازه های مختلف وجود دارد و این صحت و درستی کار پیشینیان مسلمین را می رساند.
و ابوریحان که شاگرد به واسطه جابر بن حیان است از دو راه وزن مخصوص اجسام را به دست آورد و اعدادی که نتیجه محاسبات او است با گذشت زمان و ترقی روز افزون علم چندان تغییری نکرده است.
هلم یارد می نویسد در آثار رازی در خصوص شیمی هیچ نقطه ابهامی وجود ندارد و او فقط متکی به حقایق تجزیه و شهودی و حسی فرموده است و ما باید از آن مرد شیمیست برای طبقه بندی و ترتیبی که او برای اولین بار در خصوص مواد شیمیائی به کاربرد تشکر کنیم. [۲] .
دکتر عمر فروخ می گوید بدون شک مؤسس شیمی جدید در شرق و غرب محمد بن زکریای رازی است که او شاگرد به واسطه جابر بود و او هم از امام صادق فراگرفته است.
دکتر مصطفوی در مجله دنیای علم می نویسد رازی تحقیقا بوراکس «مواد در اسید بوریک» را می شناخت ولی با این سابقه لاووازیه و موفن شیمی دانهای اروپا در قرن شانزدهم معدودی از استخراج آن بی اطلاع بودند و از ایران خریداری می کردند. [۳] .
این عقیده که می توان فلزات ناقص را به فلزات کامل تبدیل کرد در افکار اروپائیان قوت گرفت و حتی در قرن ۱۸ دانشمندان اروپا سرگرم این فکر که از اسلام میراث گرفته بودند می شدند. [۴] .
و مسلمانان در همان اوقات اولیه بوراکس را از دو طریق طبیعی و مصنوعی به وسیله آزمایشگاه تهیه می کردند.
جورج سارتن قرن دوم را که ما قرن مکتب جعفری می نامیم او قرن جابر بن حیان نامیده است زیرا این مرد شیمی دان از مشهورترین دانشمند شرق و غرب در قرن دوم اسلامی بود و رسائلی که بیش از ۱۷۰ رساله می باشد از او در اروپا چاپ شده که شهرت فراوانی به او داده است.
رسائل جابر را خاورشناس معروف پاول کراورس serworK – lewaP که از اهالی چک اسلواکی بود در ۱۹۴۴ – ۱۹۰۴ می زیسته و در عصر سال ۱۳۵۴ قمری مطابق سال ۱۹۳۵ م در ۵۵۵ صفحه تحت عنوان «مختارات من رسائل جابر بن حیان» از روی نسخه های منحصر به فرد قاهره و پاریس و بریتانیا به طبع رسانده و این مجموعه شامل ۲۰ رساله از جابر و مقدمه ای از تصحیح است.
در سابق گفتیم که جابر ترکیب شوره – زاج سبز – اسید نیتریک را به دست آورد و زکریای رازی از تقطیر زاج سبز اسید سولفوریک را به دست آورد و از تقطیر مواد نشاسته با مواد قندی تخمیر شده یا از تقطیر شراب الکل را با همین نام الکل تهیه نمود.
بدون شک مسلمین در تقطیر – تبخیر – تبلور – انحلال و تجزیه و عملیات دیگر روی شیمیائی بر سایر ملل دنیا تفوق یافتند و ابتکار در دست داشتند تیتروکلریک – و نیترات نقره – کلرید – زیبق و اکسید جیوه و سولفور آهن همه از مسلمین است.
این جنبش فکری و عملی بود که به گفته جورج سارتن پایه های شیمی جدید را با استحکام کامل پی ریزی نمود. [۵] .
خاورشناسان نوشته اند پیشرفت علمی مسلمانان به قدری سریع و عمیق بود که در قرن دوم هارون الرشید برای شارلمان ساعت زنگ داری فرستاد که خودبخود کار می کرد و طبق نوشته پی یر روسو اهالی مغرب آن را هشتمین عجایب دنیا بپنداشتند. [۶] .
رقاصه ساعت را که دارای اهمیت فنی و مکانیک نوین است مسلمین اختراع کردند و گالیله آن را توصیف نموده است. [۷] .
طبق بررسی عمر فروخ استفاده از پاندول برای آزمایش های علمی نخستین بار به وسیله ابن یونس مصری در قرن چهارم انجام شد عده ای از قوانین پاندول را دانشمندان دیگری به همین نام در سال ۶۴۰ یعنی درست چهارصد سال قبل از گالیله کشف کردند. [۸] .
غرض از این نکته ها این است که در تمام علومی که یادآور شدیم نبوغ علمی مسلمانان به خوبی مشهود است و ریشه همه آنها را که جستجو کنی در مکتب جعفری خواهی یافت زیرا همه از جابر سرچشمه گرفته و جابر افتخار به شاگردی امام صادق (ع) نموده است.
————-
پی نوشت ها:
[۱] مقدمه ابن خلدون ترجمه پروین گنابادی ص ۱۱۱۲ تا ۱۱۲۰٫
[۲] سالنامه نور دانش ص ۲۸۴ ترجمه از اسلامیک ریویر.
[۳] مجله دنیای علم سال اول شماره ۲ و ۳ و اسرار کیمیا.
[۴] تاریخ علوم پی یر روسو ص ۲۲۴٫
[۵] سرگذشت علم اثر جورج سارتن ترجمه احمد بیرشک ص ۲۲۹٫
[۶] تاریخ علوم ترجمه حسن صفاری ص ۱۱۸٫
[۷] هنرهای مسلمین.
[۸] عبقریه العرب فی العلم و الفلسفه ص ۷۶٫
برگرفته از کتاب دانشنامه امام صادق علیه السلام

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *