اصحاب و شاگردان, نقش اجتماعی, نقش تربیتی و ارشادی

رهنمودهای امام صادق علیه السلام به عبدالله بن جندب

رهنمودهای امام صادق علیه السلام به عبدالله بن جندب
سفارش‏های امام صادق علیه السلام به عبدالله بن جندب در بردارنده حکمت‏های‏ بسیاری است و راه و رسم زندگی را به همه آن‏ها که خواهان سعادت‏ اخروی هستند، می‏آموزد.
امام صادق علیه السلام به آسیب‏شناسی اجتماعی می‏پردازد و هنجارها و ناهنجارها را معرفی می‏کند. شرح معانی بلند این سفارش‏ها فرصت ‏زیاد و توان علمی فراوان می‏طلبد که نگارنده از آن‏ها برخوردار نیست. نوشتار حاضر شرحی مختصر بر سخنان امام صادق علیه السلام است.

ابتدا دو مقدمه را تقدیم می‏نماییم:
۱- عبدالله بن جندب کیست؟
عبدالله بن جندب از علمای بزرگ شیعه و راویان پارسا ومورد اطمینان درسده دوم هجری و از یاران امام صادق، امام کاظم وامام رضا علیهم السلام است.
/پاورقی ۱- رجال شیخ طوسی، ص‏۲۲۶، ۳۵۵ و۳۷۹٫ /
وی نزد ائمه علیهم السلام مقام‏و منزلت رفیعی داشت.
/پاورقی ۲- رجال علامه حلی، ص ۱۰۵٫ /
عبدالله بن جندب از امام رضا علیه السلام پرسید: آیا از من راضی هستید؟ آن حضرت فرمود: بله، قسم به ‏خداوند! خدا و رسولش نیز از تو راضی هستند.
/پاورقی ۳- رجال کشی، ص ۵۸۵٫ /
عشق و ارادت خالصانه عبدالله بن جندب به اهل‏ بیت علیهم السلام‏ و تلاش فراوان او برای ترویج فرهنگ شیعی سبب شده است که نام او در بین صدها راوی حدیث جاودانه بماند. روایت‏های فراوان او گواه‏ این که وی در نقل و حفظ احادیث ائمه علیهم السلام نقش عمده‏ای‏ داشته است.

۲- سند وصیت
قدیمی‏ترین منبع شیعی که سفارش‏های امام صادق علیه السلام به عبدالله بن ‏جندب را نقل کرده، کتاب (تحف العقول‏)،
/پاورقی ۴- تحف العقول، ص ۳۱۱٫ /
اثر دانشمند وارسته شیعه، فقیه و محدث بزرگ، (ابومحمدحسن بن علی بن حسین‏بن شعبه حرانی‏) است، که در قرن چهارم هجری و معاصر شیخ صدوق (متوفای ۳۱۸ ه . ق) می‏زیست. او استاد شیخ مفید (متوفای‏۴۱۳ ه. ق) بود. عبدالله بن جندب نزد عالمان رجال، شخصیتی ستودنی‏ دارد.
ابن شعبه حرانی سفارش‏های امام صادق علیه السلام به عبدالله بن جندب راهمانند سایر روایت‏های بدون ذکرنام راویان آن آورده است. او درمقدمه تحف العقول به این نکته اشاره و دلیلش را این گونه ‏بیان می‏کند: (به منظور سبکی، اختصار و ایجاز و نیز با توجه به ‏محتوای احادیث که بیشتر درباره آداب، اخلاق، مواعظ و حکمت‏هااست، سندهای روایت‏ها را نیاوردم. )
/پاورقی ۵- همان، ص ۴٫ /
علامه مجلسی رحمت الله علیه در کتاب ارزشمند بحارالانوار،
/پاورقی ۶- بحارالانوار، ج ۷۸، ص‏۲۷۹، ح‏۱۱۳٫ /
متن کامل‏ سفارش‏های امام صادق علیه السلام به عبدالله بن جندب را به نقل از تحف‏العقول، با تفاوت‏های بسیار اندک آورده است.
با توجه به مقام والای مولف و محتوای احادیث که در باب اخلاق وآداب وسنن است. حذف سند حدیث‏ها خللی به وجود نخواهد آورد، زیرا تمام عالمان شیعه همواره از این کتاب پرارزش استفاده‏ کرده‏اند و به آن اعتماد داشته‏اند.

هشدار به دوستان
امام صادق علیه السلام دراولین جمله از سفارش‏های سازنده خود، به دوستان‏خود هشدار می‏دهد و آن‏ها را از خطر دام‏های شیطان آگاه می‏سازد:
(یاعبدالله! لقد نصب ابلیس حبائله فی دارالغرور فما یقصد فیهاالااولیائنا)، ای عبدالله! ابلیس دام‏هایش را در دنیای فریبنده فقط به قصد شکار دوستان ما پهن کرده است.
امام صادق علیه السلام به عبدالله بن جندب هشدار می‏دهد که مواظب ‏شکارگاه‏ها و دام‏های شیطان باشد:
یابن جندب! ان للشیطان مصائد یصطادبها فتحاموا شباکه ‏ومصائده. )
ای پسر جندب! شیطان مکان‏هایی برای شکار دارد. مواظب دام‏ها وشکارگاههای او باشید!
عبدالله بن جندب می‏پرسد: یابن رسول الله صلی الله علیه و آله و ماهی؟
ای پسرفرستاده خدا! آنها چیستند؟
(اما مصائده فصد عن برالاخوان، و اما شباکه فنوم عن قضاءالصلوات التی فرض الله. ) اما ابزار شکار او است‏ شیطان ایجاد مانع در نیکی به برادران و دام‏های شیطان خفتن از انجام نمازهای ‏واجب است.

فایده‏های نیکی به برادران
در رفتارها و روابط اجتماعی، که تشکیل دهنده بخش عظیمی اززندگی انسان‏ها، است، داشتن حس همیاری و روحیه نیکی به برادران ‏دینی نشانده‏ دهنده پویایی و سلامت جامعه است. امام صادق علیه السلام ازسویی بی‏توجهی به آن را شکارگاه شیطان شمرده و از سوی دیگراهمیت و ارزش این خصلت نیکو را با ذکر گوشه هایی از آثار وفوائد آن، این گونه بیان داشته است:

الف- عبادت خدا
هدف از آفرینش انسان در فرهنگ متعالی قرآن، بندگی و کرنش درمقابل آفریدگار است: (و ما خلقت الجن و الانس الا لیعبدون)
/پاورقی ۷- ذاریات، آیه‏۵۶٫ /
(جن و انس را جز برای بندگی و عبادت نیافریدم. ) از جلوه‏های ‏پرارزش این هدف، نیکویی به برادران و دیدار آنها است.
(اما انه ما یعبد الله بمثل نقل الاقدام الی برالاخوان وزیارتهم‏)، آگاه باش! همانا خداوند به چیزی مانند گام برداشتن‏ در راه نیکی به برادران و دیدار آن‏ها بندگی نشده است.

ب- سعی بین صفا و مروه
دومین اثر نیکی به دیگران، داشتن ثواب سعی بین صفا و مروه است:
(یابن جندب! الماشی فی حاجه اخیه کالساعی بین الصفا والمروه. )
ای پسر جندب! کسی که برای بر طرف کردن نیاز برادر خود گام برمی‏دارد مانند کسی است که سعی بین صفا و مروه می‏کند.

ج- به خون غلطیدن در راه خدا
ارزش دیگری که نیکی به برادران دینی در پی دارد همانندی آن باکشته شدن در راه خدا است: (وقاضی حاجته کالمتشحط بدمه فی سبیل ‏الله یوم بدر واحد)، برطرف کننده نیاز برادر دینی همانند کسی ‏است که روز بدر و احد در راه خدا به خون خود بغلطد.

د- همنشینی با حور
(یابن جندب! من سره ان یزوجه الله الحور العین و یتوجه بالنورفلیدخل علی اخیه المؤمن السرور)، ای ‏پسرجندب! هرکه خوشحال‏ می‏شود از این که خداوند او را به ازدواج حورالعین در آورد و تاج نور برسرش نهد باید دل برادر مومنش را شاد سازد.

عقوبت‏ سستی در رفع نیاز برادران
جامعه‏ای که به مشکلات و گرفتاری‏های همنوعان خود بی‏توجه باشد ونسبت ‏به حقوق نیازمندان سستی نماید زمینه عذاب سخت‏ خداوند رافراهم آورده است:
(ما عذب الله امه الا عنداستهانتهم بحقوق فقراء اخوانهم‏)، خداوند امتی را عذاب نخواهد کرد، مگر در وقتی که نسبت‏ به حقوق‏ برادران نیازمند خود سستی نمایند.

آسیب ‏شناسی روابط اجتماعی
امام جعفرصادق علیه السلام چند مورد از آسیب‏های روابط اجتماعی را چنین بیان کرده است:
۱- غش: خیانت، نیرنگ وکلاه برداری.
۲- تحقیر: خوار و کوچک شمردن دیگران و بی‏توجهی به شخصیت آن‏ها.
۳- دشمنی: کینه توزی و درگیری.
۴- حسادت: ناراحت‏شدن از خوبی‏های دیگران و خیر دیگران رانخواستن.
(و من غش اخاه وحقره وناواه جعل الله النار ماءواه، و من حسدمومنا انماث الایمان فی‏قلبه کما ینماث الملح فی الماء)، هرکس ‏به برادر مومنش نیرنگ زند و او را کوچک و خوار شمارد و با او درگیر شود، خداوند جایگاهش را آتش قرار دهد و هرکه به مومنی‏حسادت ورزد ایمان در دلش آب شود، همانند آب شدن نمک در آب. )

زیان‏های غفلت از نماز
(ویل للساهین عن الصلوات، النائمین فی الخلوات، المستهزئین‏بالله و آیاته فی الفترات، اولئک لاخلاق لهم فی الاخره و لایکلمهم‏الله و لا ینظرالیهم
/پاورقی ۸- جمله (ولاینظر الیهم‏) در نسخه تحف العقول نیست ولی دربحارالانوار آمده است. /
یوم القیمه و لایزکیهم و لهم عذاب‏الیم، وای بر غفلت کنندگان از نماز، خواب رفته‏گان در خلوت‏ها و آن‏ها که در زمان ضعف دین، خدا و نشانه هایش را تمسخر می‏کنند. آن‏ها هیچ بهره‏ای درآخرت ندارند. خداوند در روز قیامت ‏با آن‏ها سخن نمی‏گوید و به آن‏ها نگاه نمی‏کند و آن‏ها را نمی‏بخشد و برای‏ آن‏ها عذابی دردناک است.

امام صادق علیه السلام در ادامه سفارش هایش به عبدالله بن جندب فرمود:
(یابن جندب! اقل النوم باللیل و الکلام بالنهار فما فی الجسدشیی‏ء اقل شکرا من العین و اللسان، فان ام سلیمان فالت لسلیمان علیه السلام یابنی ایاک و النوم فانه یفقرک یوم یحتاج الناس الی‏اعمالهم‏)، ای پسر جندب! در شب کم بخواب و در روز کم بگو، زیرادر جسم آدمی عضوی کم سپاس‏تر از چشم و زبان نیست. همانا مادر سلیمان به سلیمان گفت: پسرم! از خواب بپرهیز، زیرا تو را درروزی که مردم به اعمال و کردار خود نیازمندند، سخت محتاج‏ می‏کند.
با توجه به نیاز طبیعی ولازم انسان به خواب، مذمت آن در این سخنان ‏مربوط به پرخوابی و خواب‏هایی است که انسان را از انجام وظایف ‏دینی و دنیایی باز می‏دارد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *