مدعیان دروغین

شخصیت ابو حنیفه

امام صادق و مذاهب چهارگانه ،ص:۳۵۹
(۲) در فصول پیشین از مذاهب فقهی اسلام و علل انتشار و رواج آنها سخن گفته، و توضیح دادیم که چگونه برخی از آن مذاهب پس از چندی فراموش و متروک شدند و در نهایت برای برادران سنی ما جز چهار مذهب حنفی، مالکی، شافعی و حنبلی پایدار نماند.
مذاهب چهارگانه، بدون اینکه معارضی داشته باشند و یا کوچکترین خطر و مانعی بر سر راه گسترش و رونق آنها پدید آید، همچنان به توسعه و استمرار خود ادامه دادند.
اکنون با کمال واقعبینی و عدالت و بدون اینکه تعصبی بر له یا علیه نشان دهیم، به زندگی و شخصیت امامان مذاهب یاد شده میپردازیم، چرا که اگر محقق از پشت عینک تعصب به مسائل نگاه کند، قطعا به حقیقت نخواهد رسید و واقعیتها را چنانکه هستند نخواهد دید.
نخستین کسی که در این فصل مورد بحث و بررسی قرار میگیرد، امام ابو حنیفه است. این ترتیب نیز صرفا به خاطر تقدم زمانی ابو حنیفه است نه به خاطر برتری مقام و منزلت او، و اگر چنین مبنایی ضابطه باشد قطعا کاری است که دیگران باید بکنند.
اگر در مورد ابو حنیفه به اطلاعاتی که از طریق پیروان افراطی و غالی او و یا مخالفان و معاندانش رسیده و در دست است بسنده کنیم، هرگز کمکی به روشن
امام صادق و مذاهب چهارگانه ،ص:۳۶۰
شدن حقیقت نمیکند و برای نیل به مقصود کافی نیست. بنابراین اگر بخواهیم شخصیت واقعی ابو حنیفه را دریابیم و موقعیتش را در آن عصر و نقشی که او در مجتمع اسلامی داشته درک کنیم، لازم است با رجال و شخصیتهای معاصر او همراه شویم و خود را از تعصب و لغزش در دام افراط یا تفریط برهانیم؛ زیرا ما خواهان کشف حقیقت هستیم و میخواهیم به دور از موضعگیری له یا علیه از حق پیروی کنیم. روشن است شخصیتی که فتاوایی صادر کرده و مسلمانان زیادی از آراء و اقوال او پیروی کرده و مذهب او را برگزیدهاند، در خور توجه و اهمیت فراوان است، و جا دارد که درباره او با واقعبینی تمام بحث و گفتوگو کنیم.
(۱)
امام ابو حنیفه
(۲) نعمان بن ثابت بن زوطی بن ماه، در سال ۸۰ ه. زاده شد و در سال ۱۵۰ ه. در بغداد درگذشته است.
نیای او «زوطی» از اهل کابل بود، برخی نیز گفتهاند که از مردم شهر نسا یا اهل بابل بود. هنگام فتح ایران به دست عرب، خانواده زوطی اسیر گشته و یکی از افراد قبیله بنی تیم بن ثعلبه آنها را به بردگی گرفت و آنگاه که آزاد گردیدند از موالیان همین قبیله شمرده شدند.
در نسب ابو حنیفه اختلاف نظر است. طرفداران متعصب او بردگی نیایش را انکار میکنند و اساسا ابو حنیفه را از نژاد خالص عرب میدانند. عدهای او را ایرانی میدانند اما بردگی خانوادگیش را منکر میشوند. درست این است که او ایرانی و مولی بنی تیم است و در کوفه زاده شده و در همانجا رشد یافته است.
در محل تولد ابو حنیفه نیز اختلاف است. علت این اختلاف نظر ابهام در زندگی پدرش میباشد. بعضی گفتهاند او در ترمذ متولد شده؛ برخی نیز گفتهاند در نسا؛ برخی گفتهاند در انبار یا کوفه زاده شده است. از زندگی پدرش ثابت و مدت عمر او و اینکه ابو حنیفه چند سال با پدر زیسته اطلاعی نداریم.
آری از ابو حنیفه روایت شده که گفت: در سال ۹۶ ه. یا ۹۹ ه. با پدرم به حج رفتم، در آن سال نوزده سال داشتم. چون وارد مسجد الحرام شدم حلقه درسی دیدم، از پدرم پرسیدم این حلقه درس کیست؟، گفت: درس عبد الله بن حارث است …
این روایت درست نمینماید، چرا که عبد الله بن حارث در سال ۸۵ ه. در
امام صادق و مذاهب چهارگانه ،ص:۳۶۱
مصر درگذشته است. پس از این در این مورد صحبت خواهیم کرد.
به هر حال اطلاع چندانی از پدر ابو حنیفه و زندگیش نداریم، و نمیدانیم که آیا مسلمان متولد شده یا پس از گشوده شدن سرزمینش به دست اعراب اسلام آورده و پدرش به بردگی گرفته شده است؟
گویند جدش زوطی در روز عید نوروز فالودهای به امام علی (ع) هدیه نمود؛ در آن ایام ثابت کودک بوده، و علی درباره وی دعا کرده است. اما درباره مادرش اطلاعات تاریخی زیادی در دست نیست، همین اندازه گفته شده است که او با مادرش میزیسته و از او فرمان میبرده است.
(۱)
برگرفته از کتاب امام صادق علیه السلام و مذاهب چهار گانه نوشته آقای اسد حیدر

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *