اصحاب و شاگردان

مؤلفات جابر بن حیان

ابوالفرج اصفهانی، برای جابر هزار و سیصد کتاب ذکر میکند که در علم فیزیک و شیمی و هیئت و نجوم و ریاضی و علوم دیگر
تألیف کرده است. جابر تمام این علوم را از [صفحه ۱۱۴ ] حضرت صادق علیه السلام کسب کرده و به آن حضرت نسبت میدهد.
مینویسد: من پنجاه جلد از کتب جابر را به خط قدیم ،« الدلائل و المسائل » علامه شهرستانی، مرحوم سید هبتالدین، در کتاب
۲۹۱ ] یا آن که ] « قال لی جعفر علیه السلام » : دیدهام که در همهی آنها، هر موضوعی علمی را که بیان و بحث میکند، میگوید
۲۹۳ ] و در رسالهای که جابر به نام ] .« حدثنی مولای جعفر علیه السلام » : ۲۹۲ ] و یا میگوید ] « و القی علی جعفر علیه السلام » : میگوید
۲۹۴ ]. سپس علامه شهرستانی ] .« اخذت هذا العلم من سیدی جعفر بن محمد علیهالسلام، سید اهل زمانه » : دارد، میگوید « المنفعۀ »
اضافه میکند: پانصد جلد از کتب جابر به چاپ رسیده و بیشتر آنها فعلا در کتابخانههای دولتی برلن و پاریس موجود است و
دانشمندان اروپا، جابر را استاد حکمت لقب داده، و نام او را با عظمت یاد میکنند. علامه شهرستانی همچنین میگوید: اخیرا به من
اطلاع دادهاند که دانشمندان اروپا در نظر دارند، دانشگاهی به نام جابر بن حیان بنا کنند که در آن منحصرا از علوم و کتب جابر،
تحت نظر دانشمندان بزرگ اروپا، بحث شود. [ ۲۹۵ ]. ابنخلکان در ذیل حالات حضرت صادق (ع) میگوید: امام صادق (ع) در
صنعت کیمیا و زجر (اخبار از وقوع حادثه پیش از وقوع) و فال سخنی داشته، و در این رشته، شاگردش ابوموسی جابر بن حیان
صوفی طرطوسی بوده. جابر کتابی تألیف کرده، مشتمل بر هزار ورقه که متضمن رسالههای حضرت صادق علیه السلام میباشد و آن
رسالهها پانصد رساله میشود. [ ۲۹۶ ] یافعی نیز همین مطلب را ذکر کرده است. جابر گذشته از صنعت کیمیا، در علوم و فنون دیگر
نیز مهارت داشته و از مصنفاتی که به وی نسبت دادهاند، میتوان دریافت که او را بر بسیاری از دانشهای زمان، آگاهی بوده است.
صاحب تاریخ الحکماء میگوید: جابر بن حیان صوفی کوفی در علوم طبیعیه کمال [صفحه ۱۱۵ ] تقدم داشته، و در صناعت کیمیا
سرآمد بوده، و تألیفات مشهور بسیاری در آن باب دارد. به علاوه، بر سایر علوم فلسفه نیز اطلاع داشته، و دعوی علوم و مذهب
متصوفین اسلام مانند: حارث بن اسد محاسبی و سهل بن عبدالله تستری، را نیز مینموده. محمد بن سعید السرقسطی المعروف به
ابنالمیاط الاسطرلابی الاندلسی گوید: در مصر، تألیفی منسوب به جابر بن حیان، در عمل اسطرلاب مشتمل بر هزار مسئله، دیدم که
در باب خود نظیر نداشت. [ ۲۹۷ ]. از میان کتابهای جابر، فقط چند جلد به زبانهای مختلف در اروپا ترجمه شده، لیکن متون
صفحه ۶۳ از ۲۸۴
خطی پارهای از کتابهای او در کتاب خانههای اروپا یافت میشود. همچنین دستهای از تألیفات علمی جابر بن حیان، در کتاب
خانههای وقفی یا شخصی، مصر و مراکش و سودان موجود است. اما خدا میداند که امروزه تمامی آن کتابها در کجا و به دست
نداشته « الرحمۀ » کیست؟ جماعتی از اهل علم گفتهاند که جابر اصل و حقیقتی ندارد و بعضی از آنان گفتهاند که تصنیفی جز کتاب
این بیخردی است که شخص دانشمندی با » : و این مصنفات را مردم تصنیف نموده و به وی نسبت دادهاند. [ ۲۹۸ ]. ابنندیم گوید
تحمل رنج زیاد کتابی در دو هزار برگ تصنیف کند و بعد آن را به دیگری، خواه وجود داشته باشد یا نداشته باشد، نسبت دهد. به
طور مسلم جابر وجود داشته و آثار گرانبهایی از خود به یادگار گذاشته و برای مصنفاتش که مشتمل بر دو هزار برگ است، دیر
زمانی خود را به زحمت و رنج افکنده است. وضع جابر بسیار روشن و شهرتش جهانی است. او بر مذهب شیعه کتبی نگاشته و در
۲۹۹ ]. شگفتا که غربیان ] .« علوم مختلف نیز کتبی دارد. محمد بن زکریا رازی در کتابهایش از او به عنوان استاد ما، یاد میکند
بیش از مسلمین به جابر اهمیت میدهند و در شخصیت و کتبش رسالهها مینگارند، و او را بنیانگذار شیمی به حساب میآورند.
ابنندیم، در کتاب الفهرست، به کتب جابر اشاره میکند و میگوید: جابر کتابی دارد که فهرست بزرگی است که شامل اسامی
تألیفات اوست که در فن صناعت و غیره نوشته، و فهرست کوچکی دارد که فقط اشاره به کتبی است که در فن صناعت نگاشته
است. [ ۳۰۰ ]. [صفحه ۱۱۶ ] البته فهرست کتب اصلی جابر که به دست ابنندیم بوده مفقود شده، و او آن فهرست را ناقص میدانسته
و همانند یک مرجع صحیح مورد اعتماد قرار نداده است. اما فلوگل آلمانی [ ۳۰۱ ] به آن فهرست اعتماد کرده و آن را مأخذ تمامی
دانسته و همین مسئله موجب بزرگترین اشتباهاتی شده که دامنگیر تحقیقات وی راجع به حیات جابر شده است. همچنین شرح
گرفته اعتبار ندارد؛ زیرا که او معنی اسمها را درست نتوانسته است بفهمد. « الفهرست » حالی که برتلو نوشته، چون اسم کتب جابر را
برگرفته از کتاب اصحاب امام صادق علیه السلام نوشته: علی محدث زاده

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *