احادیث و سخنان

تخریج احادیث مربوط به آیه تطهیر

(۳) «انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت و یطهرکم تطهیرا [۲۴]» (خداوند چنین اراده کرده است که از شما هر آلایش را ببرد و شما را از هر عیب پاک گرداند).
(۴) مسلم در صحیح خویش از طریق عایشه چنین آورده است که عایشه گفت:
پیامبر در حالی که جامهای نقشدار بافته از موی سیاه همراه داشتند از اطاق خارج شدند. حسن بن علی (ع) بر او وارد شد و پیامبر او را به زیر جامه وارد کردند؛ پس از آن حسین (ع) آمد، پیامبر او را نیز به زیر جامه درآوردند؛ آنگاه فاطمه (ع) وارد شد، رسول خدا او را نیز وارد کردند، سپس علی (ع) درآمد و پیامبر وی را هم به زیر پوشش جامه درآورد؛ در این هنگام پیامبر این آیه را خواند: «انما یرید الله …» [۲۵]
(۵) ترمذی از طریق عمرو بن ابی سلمه «۱»، پسر همسر پیامبر، چنین آورده است که وی گفت: این آیه در خانهام سلمه بر پیامبر نازل شد. رسول خدا فاطمه و حسن و
______________________________
(۱) در مورد عمر بن ابی سلمه، و اینکه وی عمر است یا عمرو و اینکه او از اصحاب پیامبر (پسر ام سلمه) است یا از اصحاب امام علی (ع)، اختلاف نظر وجود دارد. مؤلف محترم در اینجا عمرو آورده ولی در موارد بعدی عمر نوشته است. من به استناد مامقانی (تنقیح المقال، ۲/ ۳۴۰) عمر را ترجیح داده و «واو» را در اینجا حذف کردم. م.
امام صادق و مذاهب چهارگانه ،ص:۱۱۸
حسین و علی را فرا خواند و آنان را با عبا (کساء) پوشاند و آنگاه گفت:
«پروردگارا این اهل بیت من است، پس پلیدی را از آنان دور کن و آنان را پاک و طاهر گردان» ام سلمه گفت: ای رسول خدا آیا من نیز از شمار آنانم؟ پیامبر گفت:
تو در جایگاه خویش هستی و بر صراط نیکی. [۲۶]
(۱) حافظ ابو عبد الرحمن احمد بن شعیب نسائی (د ۳۰۳ ه.) از طریق سعد بن ابی وقاص این روایت را استخراج کرده است. سعد گفت: هنگامی که آیه «انما یرید الله …» نازل شد، پیامبر علی و فاطمه و حسن و حسین را خواند و آنگاه گفت:
خداوندا اینان اهل بیت من هستند. [۲۷]
(۲) خطیب از طریق ابو سعید و وی از ام سلمه روایت کرده است که او گفت:
این آیه در خانه علی و فاطمه و حسن و حسین نازل شد، و من در درگاه ایستاده بودم، گفتم: ای رسول خدا جایگاه من کجا است؟ فرمود: تو در مسیر خیری. [۲۸]
(۳) و نیز خطیب از طریق ابو سعید و او نیز از پیامبر در مورد نزول آیه تطهیر روایت کرده است که: پیامبر علی و فاطمه و حسن و حسین را گرد آورد و آنگاه عبا را بر آنان پوشاند و سپس گفت: خدایا اینان اهل بیت من میباشند …
(۴) ابن عبد البر این حدیث را چنین استخراج کرده است: وقتی که آیه إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ … نازل شد، پیامبر علی و فاطمه و حسن و حسین را به خانه ام سلمه دعوت کرد و گفت «خدایا اینان اهل بیت من هستند و آنان را از هر آلایش پاک گردان». [۲۹]
(۵) همین حدیث را ابن اثیر از طریق ام سلمه نقل کرده است. [۳۰]
(۶) ابن جریر طبری در تفسیرش از ابو سعید خدری روایت کرده است که رسول خدا فرمود: آیه إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ … درباره پنج تن نازل شده است. من، علی، فاطمه، حسن و حسین.
(۷) از ام سلمه روایت شده است که این آیه در خانه او و رسول خدا و علی و فاطمه و حسن و حسین نازل شده است.
(۸) ابو سعید خدری روایت کرده که ام سلمه گفت پیامبر فرمود: خدایا اینان اهل بیت من هستند. پروردگارا آنان را از هر پلیدی مبرا کن و آنها را پاکیزه گردان.
(۹) از طریق ابو هریره از ام سلمه، و نیز از طریق شهر بن حوشب از ام سلمه روایتی چون روایت خدری نقل شده است.
(۱۰) واثله بن اسقف از علی روایت کرده است که او گفت: این آیه درباره رسول
امام صادق و مذاهب چهارگانه ،ص:۱۱۹
الله، علی، فاطمه، حسن و حسین نازل شده است.
(۱) انس بن مالک نقل کرده است که پیامبر شش ماه هنگام نماز از کنار خانه فاطمه عبور میکرد، و هر بار ندا میداد که ای اهل بیت وقت نماز است إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ …. (۲) از ابو الحمراء نیز روایتی مانند روایت یاد شده نقل شده است. [۳۱]
(۳) سیوطی از طریق ام سلمه، و نیز ابن جریر و ابن منذر و ابن ابی حاتم و ابن مردویه از ام سلمه چنین روایت کردهاند که رسول خدا در خانه او بود و در زیر عبای خیبری در خوابگاه خویش آرمیده بود. فاطمه وارد شد، پیامبر گفت: برو همسر و فرزندانت حسن و حسین را همراه خودت به اینجا بیاور؛ و آنان آمدند. در حال خوردن غذا بودند که آیه «انما یرید الله …» نازل شد. رسول خدا کنارههای عبایش را بر روی خاندانش کشید و آنگاه دستهایش را از زیر عبا بیرون آورد و گفت:
پروردگارا اینان اهل بیت من و از خاصان من هستند … [۳۲]
(۴) محمد بن احمد مالکی میگوید که واحدی در کتابش: «اسباب النزول» حدیثی که سندش به ام سلمه میرسد آورده که ام سلمه گوید: رسول خدا در خانه من بود، فاطمه در حالی که در دستش دیگی سنگی که در آن عصیده «۱» بود وارد شد، پیامبر به او گفت: برو همسر و دو فرزندت را بیاور. علی و حسن و حسین آمدند و به خوردن غذا مشغول شدند. پیامبر بر بلندی نشسته و عبایی خیبری در زیر وی پهن بود. ام سلمه میگوید من در اطاقی بودم که به آنان نزدیک بود. رسول خدا عبا را بر حاضران پوشاند و گفت: خدایا اینان اهل بیت من و از خاصان من هستند، آنان را از پلیدی مبرا کن … من سرم را از اطاق بیرون آورده گفتم: آیا من نیز با شمایم؟، فرمود: تو بر خیری، آنگاه آیه إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ … نازل شد. [۳۳]
(۵) محب الدین طبری، ضمن استخراج حدیث یاد شده، در مورد فاطمه و علی و حسین و حسین، و اینکه آنان اهل بیت پیامبرند، به آیه مورد بحث استشهاد میکند …
(۶) حدیث مربوط به شأن نزول آیه تطهیر از طریق ام سلمه، عمر بن ابی سلمه (پسر همسر پیامبر)، زینب دختر ام سلمه، واثله بن اسقف و نیز از طریق عایشه روایت شده است. [۳۴]
(۷) از ابو سعید خدری روایت شده است که آیه منحصرا در مورد پنج تن: پیامبر، علی، فاطمه، حسن و حسین نازل شده است. (۸) این حدیث را احمد در «مناقب» و
______________________________
(۱) عصیده نوعی حلوا که از آرد و روغن تهیه کنند (فرهنگ معین).
امام صادق و مذاهب چهارگانه ،ص:۱۲۰
طبرانی آوردهاند.
(۱) همین حدیث را خطیب بغدادی از سعد بن ابی عوف و او از ابو سعید و او از ام سلمه روایت کرده است. حدیث دیگری است از ابو سعید خدری که آیه در مورد علی و همسر و دو فرزندش نازل شده است [۳۵] نیز این حدیث آیه تطهیر بغوی از طریق عایشه [۳۶] و حاکم در «مستدرک» از عطاء بن یسار و او از ام سلمه نقل کرده است. [۳۷]
(۲) عبد الملک ثعالبی نیشابوری میگوید: پیامبر علی و فاطمه و حسن و حسین را گرد آورد، آنگاه گفت: إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ …. وی میگوید: روایت شده که جبرئیل به آنان پیوست و به قصد تقرب به خداوند خود را در میان آنان جای داد و گفت: آل محمد در خور کساء هستند و لذا به آنان گفته میشود «آل کساء»، چنانکه دیک الحن شاعر درباره آنان گفته است:
و آن پنج ستاره درخشان جملگی اصحاب کساء هستند و اینان در میان آدمیان از عرب و عجم بهترین شمرده میشوند [۳۸] ابن تیمیه در پاسخ این سؤال که چرا علی از اهل بیت شمرده میشود، گوید:
در این مورد اختلافی در میان مسلمانان نیست، و این مسأله روشنتر از آن است که به ارائه دلیل محتاج باشد. او نه تنها از اهل بیت است بلکه افضل اهل بیت و پس از پیامبر افضل بنی هاشم شمرده میشود. (۳) به طور موثق از پیامبر روایت شده که وی عبایش را بر علی و فاطمه و حسن و حسین کشیده و گفت: «پروردگارا اینان اهل بیت من هستند و …». [۳۹]
ابن حجر هیثمی در شرح «همزیه» بوصیری صفحه ۳۱۹ وقتی به این شعر میرسد که:
مادر دو فرزندش و همسر علی و فرزندانش و کسانی که در زیر عبا بودند میگوید: اینان عبارتند از: پیامبر، فاطمه، حسن و حسین. (۴) وی میگوید: به طور صحیح روایت شده که پیامبر عبا را بر علی و فاطمه و دو فرزندنش کشید و گفت: «خدایا اینان …» … (۵) در روایت دیگری آمده است که پیامبر فرمود: «خدایا اینان آل محمدند، پس درود و برکات خود را نصیبشان قرار ده، و تو پرعظمت و مورد ستایش هستی».
شیخ عبد القادر رافعی نیز به هنگام شرح شعر یاد شده از بوصیری همان
امام صادق و مذاهب چهارگانه ،ص:۱۲۱
سخن ابن حجر را میگوید. [۴۰]
ابن کثیر در تفسیرش، در پانزده مورد، طرق نزول آیه تطهیر را منحصرا مربوط به پنج کس، یعنی پیامبر و فاطمه و علی و حسن و حسین، دانسته است که اینک برای روشنتر شدن بیشتر مسأله و تأکید افزونتر تمامی آنها را نقل میکنیم: (۱) ۱- ابو الحمراء روایت کرده است که پیامبر هنگام نماز صبح بر در خانه علی (ع) و فاطمه (ع) میآمد و میگفت: ای اهل بیت نماز، نماز، إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ ….
(۲) ۲- شداد بن عمار گوید من نزد واثله بن اسقف نشسته بودم که علی را دشنام میدادند. خواستم برخیزم، گفت: بنشین تا از این کسی که دشنامش میدهند برایت سخنی بگویم. من نزد پیامبر بودم که علی و فاطمه و حسن و حسین آمدند و رسول الله عبایش را بر آنان کشید و فرمود: «خدایا اینان …».
(۳) ۳- ابو رباح از کسی و او از ام سلمه نقل میکند که آیه در مورد پنج نفر یاد شده است.
(۴) ۴- حدیث با همین مضمون از ام سلمه از طریق ابو هریره نقل شده است.
(۵) ۵- حکیم بن سعد گوید: در نزد ام سلمه از علی سخن در میان بود، وی گفت در خانه من بود که آیه إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ … نازل شد.
(۶) ۶- حدیثی از عطیه و او از پدرش و پدرش از ام سلمه نقل شده است.
(۷) ۷- حدیثی از ابو سعید و او از ام سلمه.
(۸) ۸- حدیثی از شهر بن حوشب و او از ام سلمه.
(۹) ۹- حدیثی از عمر بن ابی سلمه و او از ام سلمه.
(۱۰) ۱۰- حدیث صفیه دختر شیبه که از عایشه نقل کرده است «۱».
(۱۱) ۱۱- عوّام بن حوشب از پسر عمویش نقل میکند که گفت: بر ام المؤمنین عایشه وارد شدم و از او پرسیدم نظرت درباره علی چیست؟، گفت: از کسی میپرسی که محبوبترین شخص نزد رسول خدا بود و دختر پیامبر همسر او بود؛ دیدم که پیامبر علی و فاطمه و حسن و حسین را فرا خواند و جامهای بر آنان کشید، آنگاه گفت:
«خدایا اینان …» عایشه گفت: من به آنان نزدیک شدم و گفتم ای رسول خدا آیا من نیز از اهل بیت تو هستم؟، فرمود: کنار برو که تو بر خیری. [۴۱]
______________________________
(۱) چون متن حدیث در آغاز بحث نقل شده بود، از ذکر مجدد آن خودداری میشد.
امام صادق و مذاهب چهارگانه ،ص:۱۲۲
(۱) ۱۲- ابو سعید از پیامبر روایت کرده است که منظور از آیه همان پنج نفرند.
(۲) ۱۳- حدیثی از عامر بن سعد که او از سعد روایت کرده است که پیامبر هنگام نزول آیه چهار نفر را در زیر عبا گرفته و میگفت: «خدایا اینان …»
(۳) ۱۴- حدیثی از ابو جمیله و او از حسین بن علی (ع) (۴) ۱۵- حدیثی از سدی و او از ابو دیلم و او از علی بن حسین (ع).
اینها روایاتی است که ابن کثیر در تفسیرش آورده و ما آنها را به کوتاهی آوردیم. بر این عقیدهایم که این روایات برای هر فرد منصفی کفایت میکند. و در مورد این مطلب که آیه تطهیر منحصرا به اهل بیت اختصاص دارد، بیش از این نیاز به تفصیل و استدلال ندارد، چرا که حقیقت روشنتر از آفتاب است.
پیامبر بارها در برابر اصحابش عملا به منزلت اهل بیت تأکید کرده است، و به همین دلیل بود که پیامبر به هنگام عبور از مقابل خانه فاطمه با صدای بلند بر اهل خانه درود میفرستاد و آیه تطهیر را میخواند.
(۵) ترمذی در صحیح خود از انس بن مالک روایت کرده است که: رسول خدا شش ماه بود که از کنار خانه فاطمه میگذشت و هر بار که برای نماز صبح میرفت میگفت: ای اهل بیت، نماز و آیه إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ … را میخواند. [۴۲]
(۶) در روایت ابو الحمراء (که پیش از این نیز ذکر شد) همین مضمون آمده است. (۷) سیوطی همین روایت را با اضافه «هشت ماه» و «السلام علیکم اهل البیت» آورده [۴۳] (۸) و ابن اثیر نیز در کتاب «اسد الغابه» در شرح حال ابو الحمراء این روایت را نقل کرده است. [۴۴]
(۹) ابن عباس میگوید: ما شاهد بودیم که پیامبر طی نه ماه هر روز هنگام نماز از کنار خانه علی میگذشت و بر در خانه میایستاد و میگفت: سلام بر شما ای اهل بیت و آنگاه آیه تطهیر را پنج بار میخواند.
این عمل پیامبر توضیح بیشتر و تأکید مجددی بود بر نشان دادن جایگاه اهل بیت و معرفی مقام و منزلت عظیم آنان، بدیهی است منظور پیامبر بیدار کردن اهل خانه برای نماز نبود، چرا که آنان هیچگاه هنگام عبادت بر بستر نبودهاند. این کار رسول خدا صرفا به خاطر بیان فضیلت اهل بیت برای مردم و تطبیق آیه با مصداق عینی آن بود.
(۱۰) عبد المجید شرنوبی ازهری میگوید:
در مورد تفسیر آیه تطهیر اختلاف است و باید به اختلاف مقام مصادیقی برای
امام صادق و مذاهب چهارگانه ،ص:۱۲۳
آن تعیین کرد. در مقام زکات باید گفت که منظور کسانی هستند که صدقه بر آنان حرام شده است مانند بنی هاشم، در مقام مدح باید گفت که منظور اهل بیت مکرم پیامبر است، کسانی که با زیارت و دوستی آنان حاجات برآورده میشود. (۱) چه خوش گفته است شاعر:
دوستی اهل بیت بر من واجب است.
این دوستی، علی رغم دورافتادگان از این خاندان، موجب قرب الهی است برگزیدهترین فرد آدمیان از ما پاداشی جز دوستی با اهل بیتش طلب نکرده است.
اهل بیت پیامبر همان کسانی هستند که در زیر عبا گرد آمدند و پیامبر گفت: «خدایا اینان …» و آیه تطهیر نازل شد. اینان همان افرادی هستند که برخی به شعر گفتهاند:
محمد رسول خدا و وصی او فاطمه دختر رسول و دو فرزند فاطمه اهل عبا شمرده میشود و ما بر ولایت آنانیم به این امید که رستگاری و نجات در آخرت نصیبمان گردد [۴۵] افزون بر منابع یاد شده، محدثان و مورخان دیگری نیز به شأن نزول آیه تطهیر، به گونهای که آوردیم، اشاره کرده و احادیث مربوط به آن را استخراج کردهاند. با اشارتی به چند مورد از اینان سخن را کوتاه میکنیم: شیخ عبد الله شبراوی [۴۶]، ابن عساکر [۴۷]، محمد بن یوسف شافعی [۴۸]، شیخ ابو بکر بن ملا حنفی [۴۹]، ابن عبد عبد ربه [۵۰]، شیخ نعمان آلوسی [۵۱] و واحدی [۵۲].
بحث پیرامون شأن نزول آیه، و ذکر راویان آن، و بیان این حقیقت که آیه اختصاص به آل محمد دارد، به درازا کشید، و سخن کوتاه خود را در این باب، در مقام مقایسه با اهمیت و وسعت مطلب که چند جلد کتاب را طلب میکند، به پایان میبریم.
امام صادق و مذاهب چهارگانه ،ص:۱۲۴
(۱)
برگرفته از کتاب امام صادق علیه السلام و مذاهب چهار گانه نوشته آقای اسد حیدر

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *